posted by: Hubert Schwarz
Utworzono: 15 luty 2019

Po co nam Polityka Surowcowa Państwa?

Opracowanie Polityki Surowcowej Państwa jest jednym z najważniejszych zadań, jakie stoją dziś przed Ministrem Środowiska. Prace, rozpoczęte w 2016 r., zmierzają już ku końcowi. Dokument, który określać będzie ramy działań podejmowanych przez Radę Ministrów oraz poszczególne resorty, poddany był m.in. opiniowaniu przez poszczególne ministerstwa, by zostać przyjętym przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów. Pełnomocnik Rządu ds. Polityki Surowcowej Państwa zadecydował, by projekt PSP poddać szerokim konsultacjom społecznym, których efektem było zorganizowanie 11 konferencji. Otwierająca cały cykl odbyła się w Warszawie w dniu 15 listopada 2017 r., zaś zamykająca — prawie rok później, bo 17 października 2018 r. Dokument był konsultowany w trakcie 10 konferencji regionalnych, które miały miejsce w 2018 r. w Krakowie (17.01), Katowicach (31.01), Toruniu (22.02), Wrocławiu (28.03), Szczecinie (18.04), Łodzi (16.05), Kielcach (23.05), Gdańsku (13.06), Poznaniu (20.06) oraz Rzeszowie (11.07). W konferencjach wzięło udział ponad 2.500 uczestników.

Planuje się, że Polityka Surowcowa Państwa zostanie — po wcześniejszym przyjęciu przez Komitet Stały Rady Ministrów — przedłożona Radzie Ministrów celem przyjęcia w drodze uchwały. Nie będzie to zatem dokument mający charakter źródła prawa, nie będzie zawierał jakichkolwiek przepisów, tym samym nie będzie dokumentem, który wiązałby przedsiębiorców czy np. organy administracji geologicznej lub organy nadzoru górniczego. Czy jest zatem sens poświęcać ogrom pracy urzędników Ministerstwa Środowiska i ekspertów? By odpowiedzieć na to pytanie warto zdefiniować, czym Polityka Surowcowa Państwa ma być.
Otóż dokument ten ma stanowić zbiór zasad i działań służących zmniejszeniu ryzyk w podaży surowców mających na celu zabezpieczenie wieloletnich potrzeb gospodarczych i społecznych Polski. Będzie to zatem dokument definiujący kierunki działań państwa, które pozwolą na zapewnienie w przyszłości bezpieczeństwa surowcowego kraju. Za owo bezpieczeństwo uznać możemy sytuację uniezależnienia (lub ograniczenia uzależnienia) w możliwie maksymalnym stopniu gospodarki krajowej od konieczności pozyskiwania surowców z importu, jak również potrzebę ustabilizowania krajowej podaży surowców na poziomie odpowiadającym popytowi. Cel ten osiągnąć można w kilku płaszczyznach, dotykających takich sfer, jak: ochrona złóż kopalin, zwiększenie rozpoznania geologicznego kraju, poszerzenie bazy zagranicznych aktywów surowcowych Polski, utworzenie przyjaznego klimatu inwestycyjnego, przeciwdziałanie praktykom nieuczciwej konkurencji czy wreszcie wzrost świadomości społecznej w zakresie pozyskiwania i wykorzystywania surowców. W tej liczbie działań mieścić się powinna również gospodarka obiegu zamkniętego. Przyjrzyjmy się bliżej tym zagadnieniom.
Ochrona złóż kopalin to postulat nierealizowany przez lata, choć świadomość pilnej potrzeby uchwalenia i wdrożenia jej zasad jest powszechna tak w sferze administracji publicznej, jak i w świecie naukowym czy wśród przedsiębiorców. Jako że zasoby kopalin są w swej znakomitej większości nieodnawialne, przeto każda utrata zasobów oznacza uszczuplenie dostępnego dla przemysłu źródła surowców. Konieczne jest zatem m.in. przeciwdziałanie zabudowywaniu złóż (w przypadku gdy mogłoby to ograniczać lub uniemożliwiać ich eksploatację), zapewnianie dostępności niezbędnej infrastruktury (przede wszystkim transportowej), a także koordynacja na szczeblu regionalnym i centralnym działań w tych obszarach administracji / rolnictwa / przemysłu / ochrony przyrody, które mieszczą się w pojęciu zrównoważonego rozwoju, a jednocześnie pozostają we wzajemnym oddziaływaniu z ochroną złóż i ich eksploatacją. Należy przy tym pamiętać, że ochrona złóż nie obejmuje jedynie teraźniejszości; zabezpieczenie bazy surowcowej powinno następować z uwzględnieniem dłuższego, nawet kilkudziesięcioletniego horyzontu czasu. Stąd potrzeba wielu analiz, obejmujących projekcję zarówno zapotrzebowania gospodarki na surowce, jak i ich dostępności, z uwzględnieniem zmian wynikających z rozwoju nowych technologii.
Nie mniej istotnym aspektem jest niewystarczające rozpoznanie geologiczne krajowych zasobów kopalin. Analizy danych z 2015 r., przeprowadzone w zakresie prawie 150 surowców, wykazały, że polska gospodarka jest w znacznym stopniu wystarczalna (tj. (przyjmując, że krajowy popyt zaspokajany jest co najmniej w 50% przez krajową podaż) lub samowystarczalna jedynie w grupie 50 surowców, czyli 1/3 badanej grupy. Jednocześnie w przypadku ok. 80 rodzajów surowców ponad 50% krajowego zapotrzebowania zaspokajane jest ze źródeł zagranicznych, czasem wykazując silne uzależnienie od jednego lub kilku kierunków dostaw. Bieżący monitoring tendencji w tym zakresie stanowić powinien podstawę dla podejmowania działań odwracających niekorzystne zmiany.
Największą świadomość zmian sygnalizuje się w obszarze poprawy klimatu inwestycyjnego. Zbyt duże obciążenia fiskalne, bariery biurokratyczne, często zmieniane przepisy prawa to tylko niektóre z krytykowanych zjawisk w polskiej legislacji. Polepszenie warunków inwestowania to także wsparcie ekonomiczne dla nowych przedsięwzięć.
Niestety, lata zaniedbań edukacji w zakresie pozyskiwania i wykorzystywania surowców skutkują dziś niską świadomością społeczną potrzeby pilnego uchwalenia Polityki Surowcowej Państwa. Wielu dużym inwestycjom górniczym towarzyszą konflikty społeczne, w których rozwiązanie państwo powinno się zaangażować. Upowszechnienie wiedzy o surowcach z pewnością sprzyjałoby choćby częściowemu ograniczeniu tych konfliktów, a z pewnością poszerzałoby pole kompromisu.

Co dalej z PSP?
Potrzeba przyjęcia zasad gospodarowania surowcami nie zrodziła się dwa, trzy czy pięć lat temu. W kilka lat po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Polska takie zasady przyjęła. Także w okresie po 1989 r. podejmowano kilka inicjatyw służących ww. celowi, jednakże nie zostały one ukończone lub obejmowały jedynie wycinek zagadnienia. Pamiętać bowiem należy, że sama Polityka Surowcowa Państwa to jedynie zbiór postulatów i zasad, który wymagać będzie wdrożenia w wielu zróżnicowanych obszarach. Instrumentami realizacji PSP mają być programy wykonawcze, obejmujące wycinki zagadnień gospodarowania surowcami, jednakże rozwiązującymi problemy kompleksowo. Pierwszym z programów wykonawczych jest przyjęty w połowie 2017 r. rządowy Program Rozpoznania Geologicznego Den Oceanów ProGeO.
Należy wspomnieć także o mnogości dokumentów strategicznych rządu i wynikającym stąd ryzyku desynchronizacji ich postanowień. W obszarze złożowym warto wymienić przede wszystkim Strategię na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, przygotowywaną przez Ministra Środowiska Politykę Ekologiczną Państwa (zawierającą również komponent surowcowy), plan działań „Surowce dla Przemysłu” czy przygotowane przez Ministra Energii: Program dla sektora górnictwa węgla kamiennego (przyjęty przez Radę Ministrów w styczniu 2018 r.) oraz Program dla sektora górnictwa węgla brunatnego w Polsce (przyjęty przez rząd w maju 2018 r. Na czoło wysuwa się zatem monitorowanie wdrażania i funkcjonowania wszystkich dokumentów programowych rządu.
Zakończenie etapu rozszerzonych konsultacji projektu Polityki Surowcowej Państwa pozwoliło na rewizję przygotowanego projektu, który powinien w najbliższym czasie zostać przedłożony Radzie Ministrów. Ostateczna ocena PSP powinna jednak być dokonana po przeanalizowaniu programów wykonawczych do Polityki — to one bowiem zawierać będą tak oczekiwane przez branżę geologiczno-górniczą konkretne rozwiązania do wdrożenia.

do góry