posted by: Hubert Schwarz
Utworzono: 01 marzec 2012

Zapis windykacyjny w polskim prawie spadkowym


Ustawą z dnia 18 marca 2011r. o zmianie ustawy – Kodeks Cywilny oraz niektórych innych ustaw została wprowadzona do polskiego porządku prawnego nowa instytucja prawa spadkowego określona jako zapis windykacyjny. Cel zapisu windykacyjnego sprowadza się do możliwości swobodnego dysponowania przez spadkodawcę poszczególnymi składnikami swojego majątku na wypadek śmierci.

Znany dotychczas w polskim prawie spadkowym zapis, zdefiniowany obecnie przez ustawodawcę jako zapis zwykły jest pierwowzorem dla zapisu windykacyjnego. Jednak analiza prawna konstrukcji każdej z tych instytucji pozwala nabrać przekonania, iż różnią się od siebie w sposób znaczący.

Charakterystyka zapisu windykacyjnego

Specyfika tego instrumentu prawnego sprowadza się do możliwości rozrządzenia przedmiotami wchodzącymi w skład majątku spadkowego już z chwilą otwarcia spadku. Oznacza to, że w chwili śmierci spadkodawcy na spadkobiercę przechodzi własność danego przedmiotu zapisanego w postaci zapisu windykacyjnego, czyli występuje skutek rzeczowy w odróżnieniu od zapisu zwykłego wywołującego wyłącznie skutek obligacyjny.

Zapis windykacyjny może się okazać szczególnie przydany w sytuacji gdy w skład większego majątku spadkowego wchodzi przedmiot, który zgodnie z wolą spadkodawcy ma przypaść oznaczonej osobie, np. przedsiębiorstwo, mieszkanie, samochód, a zgodnie z przewidywaniami nastąpi spór między spadkobiercami w zakresie działu spadku.

Forma zapisu windykacyjnego

Zgodnie z treścią art. 9811 § 1 kodeksu cywilnego zapis windykacyjny może zostać uczyniony wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Niedochowanie tej formy szczególnej mogło by skutkować nieważnością rozrządzenia lub stosownie do okoliczności danej sprawy oraz treści rozrządzenia zostałoby zakwalifikowane jako zapis zwykły. Spadkodawca może uczynić kilka zapisów windykacyjnych w jednym testamencie na rzecz różnych osób, jak również w kilku testamentach notarialnych.  

Przedmiot zapisu windykacyjnego

Przedmiot zapisu windykacyjnego nie wchodzi w skład spadku, a zapisobierca windykacyjny nie staje się spadkobiercą, co jednak nie wyklucza powołania do dziedziczenia bez względu na dokonany zapis windykacyjny.

Zapis windykacyjny może zostać skutecznie ustanowiony na rzeczy oznaczonej co do tożsamości (np. nieruchomość, samochód), zbywalnym prawie majątkowym (np. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, akcje) przedsiębiorstwie lub gospodarstwie rolnym jak również przedmiotem zapisu może być ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności. Zgodnie z wola ustawodawcy przedmiotem zapisu nie może być określona suma pieniędzy, ponieważ są one rzeczą oznaczoną co do gatunku, ale nie ma z kolei przeciwskazań aby zapisać windykacyjnie środki zapisane na rachunku bankowym.    

Aby zapis windykacyjny był skuteczny musi on istnieć oraz być własnością spadkodawcy w chwili śmierci spadkodawcy, a zatem warunek ten nie musi być spełniony przy sporządzeniu testamentu.

Istotnym jest, aby testator określił przedmiot zapisu windykacyjnego, aby interpretacja jego woli pozwoliła jednoznacznie stwierdzić jaki składnik majątku spadkowego staje się własnością wskazanego spadkodawcy w chwili otwarcia spadku, np. wskazanie adresu, powierzchni i księgi wieczystej w odniesieniu do nieruchomości.

Nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego

Z chwilą śmierci spadkodawcy zapisobierca windykacyjny nabywa ex lege prawo do przedmiotu windykacyjnego. Jeżeli przedmiot zapisu nie jest w posiadaniu zapisobiercy to przysługuje jemu roszczenie o wydanie przedmiotu zapisu w drodze powództwa windykacyjnego. Zapisobierca windykacyjny może przyjąć lub odrzucić uczyniony na jego rzecz zapis w terminie 6 miesięcy od chwili, w której dowiedział się o tytle swego powołanie poprzez złożenie stosownego oświadczenia. Po upływie wskazanego terminu nabycie następuje z mocy prawa. Zapisobierca windykacyjny jest legitymowany czynnie do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym wraz z wnioskiem o stwierdzenie nabycia zapisu windykacyjnego. Może to również nastąpić w sporządzonym przez notariusz akcie poświadczenia dziedziczenia, w którym wskazany jest zapisobierca windykacyjny oraz przedmiot zapisu.

Odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego

Mimo, iż przedmiot zapisu windykacyjnego nie wchodzi do spadku nie zwalnia to zapisobiercy windykacyjnego od odpowiedzialności za długi spadkowe oraz subsydiarnej odpowiedzialności za zachowek przysługujący spadkobiercom. Wartość dokonanego przysporzenia jest również uwzględniana przy ustalaniu zachowku dla uprawnionych członków rodziny.

Podsumowanie

Możliwość ustanowienia zapisu windykacyjnego w polskim prawie spadkowym obowiązuje od chwili wejścia w życie nowelizacji kodeksu cywilnego, tj. 23 października 2011r. Przyjęta przez polskiego ustawodawcę konstrukcja jest zdecydowanie wyrazem przyznania swobodnej woli spadkodawcy w rozrządzaniu swoim majątkiem na wypadek śmierci przy jednoczesnym zabezpieczeniu interesów najbliższej rodziny spadkodawcy. Wprowadzoną zmianę ocenić należy pozytywnie z punktu widzenia użyteczności społecznej, a dostrzegane przez teoretyków problemy zostaną zweryfikowane w toku wykładni orzeczniczej.

do góry