Dorozumiane oświadczenie woli o potrąceniu wzajemnych wierzytelności
W myśl art. 498 § 1 k.c. gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wymagalność oznacza taki stan rzeczy, w którym powstaje możliwość dla wierzyciela żądania od dłużnika by spełnił świadczenie (K. Zagrobelny, [w:] E. Gniewek [red.], Kodeks cywilny Komentarz, Warszawa 2008r., s. 897). W myśl niekwestionowanej w polskim systemie prawnym zasady dies interpelant pro homine już sam upływ terminu, w którym miało zostać spełnione świadczenie, określony w umowie stron lub w fakturze oznacza możliwość podjęcia kroków przez wierzyciela w celu przymusowego wyegzekwowania przysługującej mu wierzytelności, co spełnia przesłankę wymagalności w rozumieniu art. 498 § 1 k.c (na okoliczność skutecznego określenia terminu zapłaty w fakturze por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2005 r., sygn. akt IV CK 28/05, por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2001 r., I CKN 323/99 - OSNC z 2002 r., nr 7-8, poz. 94 oraz uchw. Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1992 r., III CZP 56/92 - OSNCP 1992 r., nr 12, poz. 219). Na przesłankę wymagalności mogą mieć wpływ takie okoliczności świadczące o przesunięciach terminów wymagalności przedmiotowych wierzytelności jak płatne odroczenie terminu spełnienia świadczenia przez wierzyciela czy exceptio non admipleti contactus, który zgodnie z art. 488 § 2 k.c. umożliwiałby wstrzymanie się z realizacją świadczenia wzajemnego powodując brak przesłanki wymagalności wierzytelności.
W piśmiennictwie prawniczym przyjmuje się określać stan gdy wierzytelność może być dochodzona przed sądem lub przed innym organem państwowym mianem zaskarżalności wierzytelności. Jeżeli wierzytelności stron mają charakter zupełny – inaczej cywilny są zaskarżalne. Natomiast jeżeli są zobowiązaniami naturalnymi, to ich dochodzenie przed sądem jest niedopuszczalne. Takie wierzytelności pochodzą np. z gry czy zakładu, których, w większości przypadków, dochodzenie przed sądem jest niedopuszczalne (art. 413 k.c.). W stosunku do wierzytelności mogą zachodzić inne przesłanki wyłączające możliwość sądownego dochodzenia świadczenia przewidziane w art. 411 k.c., a także aktualizujące zarzut przedawnienia (art. 117 § 2 k.c.).
W stosunku do wierzytelności które nie ulegające zajęciu, o dostarczenie środków utrzymania czy wynikające z czynów niedozwolonych nie możliwe jest skorzystanie z potrącenia.
Po stwierdzeniu istnienia ustawowych przesłanek potrącenia przewidzianych w art. 498 k.c. kluczowym zagadnieniem jest zbadanie czy jedna ze stron złożyła oświadczenie woli o potrąceniu wzajemnych wierzytelności i w skutek tego doszło do ich wzajemnego umorzenia. W orzecznictwie i doktrynie bez większych wątpliwości przyjmuje się, że mimo iż przepis art. 499 nie posługuje się expressis verbis pojęciem „oświadczenie woli” to zwrot „oświadczenie” należy tłumaczyć właśnie jako oświadczenie woli trudno bowiem wyobrazić sobie, aby składający oświadczenie o potrąceniu nie obejmował swą wolą takiego, a nie innego umorzenia zobowiązań, czy też nie zmierzał wprost do wywołania skutków jakie ustawa z tym oświadczeniem wiążę (L. Stępniak, Potrącenie w systemie polskiego prawa cywilnego, Ossolineum, Wrocław – Warszawa 1975, s. 124, podobnie Małgorzata Pyziak – Szafnicka, Potrącenie w prawie cywilnym, Zakamycze 2002r., s.202). Zgodnie zaś z art. 60 k.c. z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej (oświadczenie woli). Na wstępie należy stwierdzić, że przepisy zamieszczone w Księdze III, Tytule VIII kodeksu cywilnego nie przewidują szczególnej formy w jakiej miałoby dojść do skutecznego złożenia oświadczenia woli o potrąceniu. Kierując się zatem wykładnią gramatyczna należałoby odwołać się do art. 60 k.c. i dopuścić możliwość złożenia oświadczenia woli w każdy sposób nawet dorozumiany. Jednakże w doktrynie i orzecznictwie wyrażono wątpliwości co do tak ujętego zagadnienia. W doktrynie pogląd o niedopuszczalności złożenia oświadczenia o potrąceniu w sposób dorozumiany został uargumentowany specyfiką instytucji potrącenia, a także faktem, iż zastosowanie tej instytucji pociąga za sobą zbyt poważne skutki prawne (L. Stępniak, Potrącenie w systemie polskiego prawa cywilnego, Ossolineum, Wrocław – Warszawa 1975, s. 126). Koncepcja ta została poddana uzasadnionej krytyce. Autor tego poglądu nie wyjaśnił co należy rozumieć przez sformułowanie „poważne skutki prawne” ani dlaczego uważa, że doniosłość skutków prawnych potrącenia jest nieporównywalnie większa niż np. zwolnienia z długu, co do którego ustawa generalnie nie wymaga szczególnej formy (tak samo Małgorzata Pyziak – Szafnicka, Potrącenie w prawie cywilnym, Zakamycze 2002r., s.216). Co więcej sam autor poglądu o doniosłości skutków prawnych potrącenia przywołuje w swojej monografii przykład prawa francuskiego, w którym potrącenie realizuje się automatycznie w momencie spełnienia się „warunków potrącalności”. Skoro istnieją racjonalne względy aby potracenie wzajemnych wierzytelności następowało automatycznie, niezależnie od poprawności i oceny takiej konstrukcji, to przypisanie krajowemu ustawodawcy zamiaru niedopuszczenia do składania oświadczenia o potrąceniu w sposób dorozumiany, wbrew literalnemu brzmieniu przepisów ustawy, wymaga przedstawienia bardziej wnikliwej analizy niż tylko powołanie się na doniosłość skutków instytucji prawnej. Jak trafnie wskazano w krytyce rozważanego poglądu potrącenie nie jest czynnością niebezpieczną w obrocie, zwłaszcza, że adresat oświadczenia kwestionujący potrącenie w pełni dysponuje trybem sądowym do dochodzenia roszczenia, które uważa za niezaspokojone. (Małgorzata Pyziak – Szafnicka, Potrącenie…, s.217). Orzecznictwo, w części dającej oparcie prezentowanemu poglądowi o niedopuszczalności złożenia oświadczenia woli w sposób dorozumiany, nie wnosi do sporu nic nowego. W orzeczeniu z dnia 28 października 1999 (sygn. II CKN 551/98, Legalis) SN poprzestaje na lapidarnym stwierdzeniu, iż „wobec doniosłości skutków potrącenia należy wykluczyć co do zasady możliwość składania oświadczenia o potrąceniu w tzw. dorozumiany sposób.” W treść orzeczenia nie ma żadnego argumentu, który miałby uzasadniać odstąpienie od wykładni językowej rozważanych przepisów. Podobnie w wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 13 października 2005r.,( I ACa 324/05. OSA 2006/7/22) pojawia się, jako wtrącenie, zdanie „wobec doniosłości skutków potrącenia należy wykluczyć możliwość składania oświadczenia o potrąceniu w sposób dorozumiany.” Brak jest jakichkolwiek argumentów uzasadniających takie stwierdzenie, co więcej w obu uzasadnieniach Sąd Najwyższy oraz Apelacyjny podnoszą, iż faktycznie ustawa nie wymaga specjalnej formy do składania oświadczenia o potrąceniu wzajemnych wierzytelności. Znamiennym jest w/w wyrokach nie podjęto nawet próby polemiki z odrębnymi poglądami doktryny czy judykatury w tym zakresie. Zagadnienie, bez słowa wyjaśnienia przedstawione jest w identyczny sposób przez niektórych komentatorów (por. prof. K. Zawada, [w:] K. Pietrzykowski KC. Komentarz tom II, Warszawa 2005r., art. 499 Nb 8,9).W tym miejscu należy stwierdzić, iż dopuszczalność odrzucenia wykładni językowej jest możliwe, gdy przemawiają za tym dyrektywy wykładni funkcjonalnej czy systemowej (por uchw. TK z 23.1.1991r., OG 1991, poz. 8; orz. SN z 6.9.1991, OG 1992,poz.6; orz. SN z 19.071996r., OSN 1996,poz. 136).
Za poglądem przeciwnym, w myśl którego możliwe jest złożenia oświadczenia, o jakim mowa w art. 499 opowiada się przeważająca część doktryny oraz judykatury. Oprócz autorki najnowszej monografii na temat instytucji potrącenia (Małgorzata Pyziak – Szafnicka, Potrącenie w prawie cywilnym, Zakamycze 2002r.) taką dopuszczalność przewidują także T. Wiśniewski (komentarz do art. 499 k.c. LEX POLONICA), oraz K. Zagrobelny ([w:] E. Gniewek [red.], Kodeks cywilny Komentarz, Warszawa 2008r., s. 903). Stanowisko takie, jak się wydaje prezentuje także M. Safjan, ([w:] K. Pietrzykowski KC. Komentarz art. 60 Nb 8), gdzie autor odwołuje się do poglądu wyrażonego w Wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 października 1996 r. (I ACr 122/96 LEX POLONICA). Oparcie tym poglądom daje judykatura. W postanowieniu SN z dnia 9 marca 1972r., (sygn. III PZP 2/72, Legalis) SN stwierdził, iż godnie z art. 499 k.c. potrącenie dokonywa się przez oświadczenie dłużnika, złożone drugiej stronie w dowolnej formie, przy czym nie jest konieczne wyraźne stwierdzenie, iż dłużnik potrąca swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, lecz wystarczy ujawnienie przez niego woli umorzenia obu wierzytelności przez ich wzajemne przeciwstawienie sobie. Podobnie w wyroku z dnia 12 listopada 1973 (sygn. II CR 606/73, Legalis) SN stwierdza, że przepisy kodeksu cywilnego o potrąceniu, określając sposób w jaki następuje potrącenie, nie zastrzegają dla tej czynności prawnej zachowania szczególnej formy. Oznacza to, że oświadczenie o potrąceniu może być złożone w każdy sposób, który w dostatecznym stopniu ujawnia treść tego oświadczenia (art. 60 k.c.). W podobnym tonie zostało rozważane zagadnienie przedstawione w wyrokach sądów apelacyjnych. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 10 października 1996 r. (I ACr 122/96 LEX POLONICA) stwierdza, iż kompensata wierzytelności i długów między kilkoma podmiotami dochodzi do skutku czy to poprzez oświadczenie woli wszystkich tych podmiotów, czy to per facta concludentia. Natomiast zgodnie z tezą Sądu Apelacyjnego w Warszawie zawartą w orzeczeniu z dnia 17 grudnia 1997 r. (I ACr 158/97 LEX POLONICA) ani przepisy Kodeksu cywilnego, ani Prawa upadłościowego nie wymagają dla skuteczności zarzutu potrącenia jakiejś ściśle określonej formy. W pierwszym przypadku wystarczy złożyć oświadczenie drugiej stronie, w drugim - zgłosić wierzytelność. Sąd zważył, że wobec braku argumentów przemawiających za niedopuszczalnością składania oświadczenia o potrąceniu wzajemnych wierzytelności w sposób dorozumiany, nie może odstąpić od wykładni literalnej przepisu art. 60.
Osobną kwestia jest podnoszenie przez pozwanego zarzutu potrącenia w trakcie postępowania sądowego. Zgodnie z przyjętym orzecznictwem w świetle przepisów prawa materialnego regulujących potrącenie jest obojętne, kiedy oświadczenie woli o potrąceniu zostanie złożone. To, że określona wierzytelność jest objęta postępowaniem sądowym nie wyklucza jej potrącenia w jakiejkolwiek fazie postępowania. (wyrok Sądu apelacyjnego w Katowicach z 6 marca 2003r., sygn. I ACa 1292/02, Legalis). Natomiast zgodnie z tezą wyroku Sądu Najwyższego z 4 lutego 2004r., (sygn. I CK 181/03, Legalis) „podniesienie zarzutu potrącenia w odpowiedzi na pozew jest równoznaczne ze złożeniem oświadczenia o potrąceniu, jeśli takie oświadczenie nie zostało złożone wcześniej. Również w przypadku zastępowania strony przez pełnomocnika procesowego założenie celowego działania mocodawcy w kierunku wygrania procesu pozwala przyjąć, że zakresem umocowania strona objęła także złożenie w jej imieniu określonego oświadczenia woli, jeśli jest to niezbędne w ramach obrony jej praw w procesie”. Tezę cytowanego wyroku należy uznać za prawidłową. Funkcją potrącenia jest usprawnienie i ułatwienie obrotu, wyeliminowanie obowiązku podwójnej zapłaty. Nie ma powodów dla których należy komplikować pod względem formalnym reguły rządzące oświadczeniem o dokonaniu potrącenia. Skoro ustawodawca wyraźnie nie zabrania dokonywania potrącenia per facta concludentia należy taką możliwość dopuścić. Stanowisko to jest tym bardziej zasadne jeżeli strony pozostają ze sobą we względnie stałych stosunkach gospodarczych, w której to sytuacji sam ustawodawca dąży do odformalizowania procedur.
(apl. adw. Iwo H. Klisz)
TAGI: prawo cywilne; prawo zobowiązań
artykuły
W polskiej praktyce praca świadczona poprzez agencje pracy tymczasowej jest stosunkowo nową formą zatrudniania, której zasady funkcjonowania uregulowane są w ustawie o zatrudnianiu pracowników tymczasowych z dnia 9 lipca 2003 r. (Dz. U 2003 nr. 166, poz. 1608 ze zm.). Najczęstszym powodem korzystania z usług pracowników tymczasowych jest zapotrzebowanie na pracowników do realizacji nowych projektów, których czas trwania jest ograniczony lub też firma nie może pozwolić sobie na zwiększanie liczby pracowników, a spotrzebuje wykonać dane zadania.
Własność nieruchomości może przysługiwać kilku osobom jednocześnie. Współwłasność może być współwłasnością w częściach ułamkowych lub współwłasnością łączną. W przypadku gdy jest współwłasność w częściach ułamkowych każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności. Współwłasność może być zniesiona na mocy umowy stron lub w postępowaniu nieprocesowym toczącym się przed sądem.
Czy współwłaściciel nieruchomości może żądać wydania mu przez sąd aktu notarialnego sprzedaży udziału przez innego współwłaściciela? - odpowiedź na pytanie zadane przez użytkownika Serwisu radca24.pl
Odmawiając zwolnienia od kosztów sądowych, należy ponownie wezwać wnioskodawcę do ich uiszczenia - orzekł Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 6 października 2006 r.