Odpowiedzialność majątkiem osobistym i wspólnym za długi cywilnoprawne zaciągnięte przez małżonka bez zgody drugiego małżonka - odpowiedź na pytanie Klienta serwisu radca24.pl

ODPOWIEDZIALNOŚĆ MAJĄTKIEM OSOBISTYM I WSPÓLNYM
ZA DŁUGI CYWILNOPRAWNE ZACIĄGNIĘTE PRZEZ MAŁŻONKA BEZ ZGODY DRUGIEGO MAŁŻONKA


Udzielenie odpowiedzi na zadane w zleceniu pytania wymaga poprzedzenia krótkim wstępem – określeniem zasad odpowiedzialności za długi zaciągnięte przez małżonka, jeśli drugi małżonek nie wyraził zgody.
I. Przede wszystkim zauważyć należy, że zgoda małżonka dłużnika jest wymagana tylko przy czynnościach, których enumerację (zamkniętą listę) zawiera art. 37 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Są to zatem:
- czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również prowadzące do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków;
chodzi tu w szczególności o umowy sprzedaży / zamiany nieruchomości, czynności kupna nieruchomości i prawa użytkowania wieczystego nieruchomości, ustanowienie hipoteki lub służebności, a także najem, dzierżawę, użytkowanie i użyczenie nieruchomości.

- czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal,
ta kategoria zawiera przede wszystkim spółdzielcze prawa do lokali (własnościowe, lokatorskie itd.).

- czynności prawne prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa,
- darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

Przykład 1: jeżeli Ewa P. daruje należący do obojga małżonków (na zasadzie majątku wspólnego) samochód swojej koleżance, a Adam P. nie wyrazi na tę czynność zgody, to taka darowizna jest nieważna.
Przykład 2: jeżeli Ewa P. zaciągnie kredyt zabezpieczony hipoteką na wspólnej nieruchomości bez zgody męża, to czynność taka jest nieważna i nie rodzi zobowiązań dla męża.

Jako że zgoda małżonka jest wymagana przez przepisy bezwzględnie obowiązujące (a więc niepodlegające modyfikacjom umownym), to jej brak powoduje bezwzględną nieważność tak dokonanych czynności prawnych. Ze względu na charakter tej zgody, w doktrynie powszechnie przyjmuje się, że jest to zgoda obligatoryjna.
Skutkiem udzielenia zgody jest ważność czynności prawnej, a zatem pełna odpowiedzialność majątkiem osobistym dłużnika zaciągającego zobowiązanie oraz wspólnym majątkiem małżonków. Brak zgody oznaczać będzie jedynie odpowiedzialność odszkodowawczą dłużnika dokonującego czynności jedynie z jego majątku osobistego (małżonek dłużnika nie odpowiada ani swoim osobistym majątkiem, ani majątkiem wspólnym).

II. Od powyższych przypadków należy odróżnić sytuacje związane z udzieleniem przez małżonka dłużnika zgody fakultatywnej, która dotyczy wszystkich pozostałych przypadków – innych niż wymienione powyżej.
Fakultatywność tej zgody, usankcjonowana w art. 41 KRO, polega na tym, że czynność prawna dokonana przez jednego małżonka bez zgody drugiego jest ważna. Wyrażenie zgody bowiem nie dotyczy w tym przypadku ważności czynności prawnej, a jedynie odpowiedzialności majątkiem za zobowiązania – skutki dokonania czynności. Jeżeli zatem małżonek nie wyrazi zgody na zaciągnięcie przez drugiego małżonka zobowiązania, to wierzyciel może żądać zaspokojenia wyłącznie z aktywów wchodzących w skład:
a) z majątku osobistego dłużnika (małżonka zaciągającego zobowiązanie),
b) z majątku wspólnego obojga małżonków, jednakże ograniczonego do następujących składników:
- pobranego wynagrodzenia za pracę małżonka zaciągającego zobowiązanie,
- z dochodów uzyskanych przez małżonka – dłużnika z innej działalności zarobkowej (umów zleceń, o dzieło, prowadzenia działalności zawodowej – wolnego zawodu itd.),
- z korzyści uzyskanych przez małżonka – dłużnika z praw autorskich i praw pokrewnych, praw własności przemysłowej (np. patentów) i innych praw twórcy,
- jeżeli zobowiązanie jest związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa – także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład tego przedsiębiorstwa.

Uwadze poddaję zakres odpowiedzialności – tak naprawdę chodzi tutaj:
- o majątek osobisty małżonka – dłużnika,
- o dochody uzyskiwane z pracy lub majątku odrębnego małżonka – dłużnika, a także z przedmiotów oddanych mu do dowolnego zarządzania (majątek przedsiębiorstwa).
W żadnym wypadku odpowiedzialność ta nie rozciąga się na np. wynagrodzenie małżonka, który nie wyraził zgody, ani na żaden inny składnik majątku wspólnego (np. na wspólną nieruchomość).

W ujęciu procesowym, o którym Pan wspomniał, oznaczać to będzie następujące konsekwencje:
- w przypadku czynności wiążących się ze zgodą obligatoryjną (pierwszy przypadek) – sąd nada klauzulę wykonalności z rozszerzeniem na majątek wspólny wyłącznie po wyrażeniu przez drugiego małżonka zgody na dokonanie czynności prawnej – w przeciwnym razie brak będzie podstaw do nadania klauzuli przeciwko małżonkowi;
- w przypadku zobowiązań zaciągniętych bez zgody fakultatywnej (drugi przypadek) – sąd w każdym przypadku nada klauzulę wykonalności także przeciwko małżonkowi (zarówno gdy zgoda będzie udzielona, jak i gdy zgody nie będzie), jednakże w zależności od udzielonej zgody, odpowiedzialność drugiego małżonka ograniczy albo do całości majątku wspólnego, albo do składników majątku opisanych w pkt. II lit. a i b (powyżej).

W odniesieniu do odpowiedzialności majątkiem wspólnym, w praktyce może zdarzyć się jedna z następujących sytuacji:
a) małżonek – dłużnik zaciągnie zobowiązanie bez zgody drugiego małżonka. Jednocześnie małżonek dłużnik pracuje i prowadzi przedsiębiorstwo „A”, natomiast drugi małżonek również pracuje i prowadzi przedsiębiorstwo „B” – wówczas egzekucji przez wierzyciela podlegać będzie wynagrodzenie uzyskiwane przez małżonka – dłużnika oraz składniki wchodzące w skład firmy „A”, przy czym to ostatnie tylko wówczas, gdy dług będzie związany z tym przedsiębiorstwem. Natomiast wierzyciel nie będzie mógł prowadzić egzekucji z pensji drugiego małżonka, ani też z majątku składającego się na przedsiębiorstwo „B”;
b) małżonek – dłużnik nie pracuje i nie uzyskuje żadnych dochodów, bowiem jedynym źródłem utrzymania rodziny są dochody uzyskane przez drugiego małżonka. W takiej sytuacji – polegającej na braku składników majątku wspólnego podlegających zajęciu – wierzyciel będzie zmuszony prowadzić egzekucję wyłącznie z majątku odrębnego małżonka – dłużnika.
 
Dla porządku wspomnieć należy, że generalnie majątek odrębny każdego z małżonków stanowią:
1) przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej,
2) przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił,
3) prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom,
4) przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
5) prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
6) przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość,
7) wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków,
8) przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków,
9) prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy,
10) przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Stanowi o tym art. 33 KRO. Wyjątkowo, przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące do użytku obojga małżonków są objęte wspólnością ustawową także w przypadku, gdy zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił (art. 34 KRO).

III. Pytanie:
- Czy w świetle zmian kro wprowadzonych nowelizacją obowiązującą od 20.01.2005 mogę obawiać się skutecznych prób zaspokojenia wierzycieli z majątku wspólnego, jakie tu jest orzecznictwo (jeśli już jakieś istnieje)?
Odnośnie orzecznictwa należy zauważyć, że na chwilę obecną jest ono bardzo ubogie. Natomiast nowe przepisy były przedmiotem zainteresowania doktryny – i w zasadzie panuje tutaj pełna zgodność co do zakresu odpowiedzialności małżonka majątkiem wspólnym. Przedstawione wyżej stanowisko jest jak najbardziej zgodne z poglądami zaprezentowanymi w piśmiennictwie.
Odpowiadając na pierwszą część pytania – nie powinien się Pan obawiać prób prowadzenia przez wierzycieli egzekucji z Pańskiego majątku osobistego oraz z majątku wspólnego, innego niż określony wyżej w pkt. II lit. a i b.

IV. Pytanie:
- Jeśli taka egzekucja jest możliwa, czy zniesienie wspólności majątkowej w drodze umowy jest wystarczające (w sensie art. 47kro - nie mogę liczyć na to, że żona zaciągając kolejny kredyt poinformuje wierzyciela o stanie stosunków majątkowych w małżeństwie). Chodzi mi oczywiście o zabezpieczenie się przed skutkami długów, które żona dopiero zrobi. Czy raczej należy uzyskać zniesienie tej wspólności w wyniku orzeczenia sądu?
Jak wskazano wyżej, taka egzekucja jest niemożliwa w sensie prawnym. Gdyby do niej doszło, służą Panu powództwa przeciwegzekucyjne, a także prawo zgłaszania zarzutów na etapie sądowego rozpatrywania wniosku o nadanie klauzuli odpowiedzialności za długi żony przeciwko Panu.
Dodatkowym zabezpieczeniem może być wspomniane przez Pana sądowe zniesienie wspólności na podstawie art. 52 § 1 KRO. Jest ono „silniejsze” w porównaniu ze zniesieniem umownym przed notariuszem – jest ono bowiem skuteczne przeciwko wierzycielom zawsze, a nie jedynie wybiórczo, jak w przypadku umownego zniesienia wspólności. W tym drugim przypadku zniesienie wspólności jest skuteczne przeciwko wierzycielom wtedy, gdy znany im był fakt zawarcia oraz rodzaj umowy (art. 471 KRO).
W doktrynie wskazuje się na jeszcze jedną, dość istotną różnicę obu sposobów zniesienia wspólności. Otóż w przypadku umownego zniesienia wspólności, odpowiedzialność za zobowiązania drugiego małżonka zaciągnięte przed zawarciem umowy – pomimo zniesienia wspólności, a nawet dokonania podziału majątku wspólnego – cały czas istnieje. Oczywiście granice tej odpowiedzialności są identyczne jak przed zniesieniem wspólności, a więc małżonek odpowiedzialny jest wyłącznie składnikami majątku, które przed zniesieniem wspólności wchodziły w skład tej wspólności. Jeżeli natomiast zniesienie wspólności następuje wskutek rozwodu, separacji lub orzeczenia sądu w czasie trwania małżeństwa, sytuacja wierzycieli ulega pogorszeniu, mogą oni bowiem dalej zaspokajać się wyłącznie ze składników wspólnego majątku, które przypadną w wyniku podziału małżonkowi – dłużnikowi.
Dywagacje te mają praktyczne zastosowanie jedynie w przypadkach, gdy małżonek dłużnika zaciągającego zobowiązanie wyraził zgodę, bowiem tylko wtedy będzie współdłużnikiem odpowiadającym całym majątkiem wspólnym. W braku zgody – o czym wspominano – odpowiedzialność ograniczać się będzie do dochodów małżonka – dłużnika określonych wyżej oraz majątku osobistego dłużnika, tak więc praktycznie nie będzie dotyczyć składników majątku wspólnego ulegającego podziałowi między małżonków.

V. Pytanie:
- Czy należy również od razu dokonać podziału majątku dorobkowego, tak by wierzyciele pozostawili "moją" cześć nietkniętą?
W przypadku zniesienia wspólności majątkowej, wierzyciele małżonka – dłużnika będą uprawnieni do wystąpienia o podział majątku wspólnego, a po dokonaniu przez sąd podziału – do wszczęcia egzekucji do przedmiotów, które w wyniku podziału temu dłużnikowi przypadły (art. 896 i 912 KPC). Zatem czas dokonania podziału majątku dorobkowego nie ma znaczenia dla zakresu odpowiedzialności, bowiem opóźnienie w dokonaniu podziału nie wpływa na rozszerzenie uprawnień wierzycieli małżonka – dłużnika.

Tagi: prawo rodzinne

artykuły

02/01/2012
Zalety i wady leasingu pracowniczego

W polskiej praktyce praca świadczona poprzez agencje pracy tymczasowej jest stosunkowo nową  formą zatrudniania, której zasady funkcjonowania uregulowane są w ustawie o zatrudnianiu pracowników tymczasowych  z dnia 9 lipca 2003 r. (Dz. U  2003 nr. 166, poz. 1608 ze zm.). Najczęstszym powodem korzystania z usług pracowników tymczasowych jest zapotrzebowanie na pracowników do realizacji nowych projektów, których czas trwania jest ograniczony lub też firma nie może pozwolić sobie na zwiększanie liczby pracowników, a spotrzebuje wykonać dane zadania.

więcej
29/12/2011
współwłasność - rodzaje, sposoby i formy zniesienia współwłasności

Własność nieruchomości może przysługiwać kilku osobom jednocześnie. Współwłasność może być współwłasnością w częściach ułamkowych lub współwłasnością łączną. W przypadku gdy jest współwłasność w częściach ułamkowych każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności. Współwłasność może być zniesiona na mocy umowy stron lub w postępowaniu nieprocesowym toczącym się przed sądem.

więcej
15/01/2010
e-pozwy: elektroniczne postępowanie upominawcze

Z dniem 1 stycznia 2010 r. weszły w życie znowelizowane przepisy Kodeksu Postępowania  Cywilnego przewidujące możliwość dochodzenia roszczeń pieniężnych w ramach elektronicznego postępowania upominawczego.

więcej
01/01/1900
Czy współwłaściciel nieruchomości może żądać wydania mu przez sąd aktu notarialnego sprzedaży udziału przez innego współwłaściciela?
Czy współwłaściciel nieruchomości może żądać wydania mu przez sąd aktu notarialnego sprzedaży udziału przez innego współwłaściciela? - odpowiedź na pytanie zadane przez użytkownika Serwisu radca24.pl
więcej